Барлыбек Сыртанов туралы баяндаулар — 5

 

 Сайтымның Барлыбек Сырттановқа арналған жоғарыдағы тарауына осы жолы  Гүлше Тәңірберген қызының  әкесі  Т.Қалилахановтың  жеке мұрағатынан алып ұсынған және бұрын жарияланбаған жазбалары беріліп отыр.

  Олар: Б.Сырттановтың өзінің Ресей басшылығына қазақ халқының мұң-мұқтаждары туралы жазған өтініш-хаты, белгілі мемлекет қайраткері Мұхаметжан Тынышбаевтың және  Т.Қалилахановтың  Б.Сырттанов  туралы деректік мақалалары. Қабыл алыңыздар!

 

 

Барлыбек Сыртановтың өтініш хаты

 

   Его превосходительству

господину Военному комиссару

от доверенного киргиз

Восточно-Талгарской, Джаильмышской волостей, 

 Верненского уезда и Арасанской волости,

Капальского уезда, Семиреченской области,

отставного советника  Барлыбека Сыртанова

 

                                                                          Прошение

    С 1905 года в Семиреченской области производится отвод переселенческих участков земель, находящихся в пользовании киргиз. Местная переселенческая организация отводит под переселенческие участки киргизские усадебные места (зимовки), культурные поля, занятые садами, искусственными рощами, клевером и пашнями, которые орошаются искусственными канавами (арыками), проведенными киргизами, ремонтируемыми ежегодно после спада весеннего половодья. Киргизы выселяются. Жалоба киргиз остается без удовлетворения. Между тем в с 125 ст. Степного Положения 25 марта 1891 года сказано: «каждый кочевник имеет право на участок, отведенном в его пользование, для зимового пастбища обрабатывать землю, разводить сады, огороды и рощи и возводить жилье и хозяйственные постройки. Земли, обрабатываемые, а равно занятые  равно постройками и насаждениями переходят по наследству, доколе земля возделывается или существуют строения и насаждения». Современная практика местной переселенческой организации Переселенческого управления не только разоряет массами киргизское население, отнимая у неего неотчужденные усадьбы, культурные поля, но идет в разрез существующему закону.

  При отводе под переселенческие участки неотчуждаемых по закону угодий (усадеб, культурных полей, садов, искусственных оросительных канав) киргизы жалуются и опираются на законы: 125 статья Степного Положения, Высочайшие Указы: 1896, 1898, 1900, 1904 и 1905 г.г., изданных в видах наилучшего обеспечения земельных интересов коренного киргизского населения при образовании переселенческих участков в киргизских областях, в том числе и в Семиреченской.

  Все эти законы нарушаются чинами местной переселенческой организации. Из имеемых под рукой трех протоколов Верненской Временной Комиссии по образованию переселенческих участков, усматривается, что она, Комиссия, 12 декабря 1910 года утвердила:

1). проект отвода под участок будущей школе местного, сельскохозяейственного общества 620, 75 удобной и 12, 25 неудобной, всего 633 десятин из надела киргизского  оседлого селения Байсерке Восточно-Талгарской волости Верненского уезда;

2). проект отвода прирезки к участку Найденову 838,5 дес. Из них 828, 5 десятин удобной и 10 десятин неудобной земли и под участок для образования оброчной статьи у реки Каргалинки по почтовому тракту 47,75 десятин, из коих 16.71 десятин удобной и 31, 04 десятин неудобной земли из земель киргиз Джальмышевской волости Верненского же уезда;

3). проект отвода под  участок «Прудки» 5 970 десятин из земель Восточно-Кастекской волости Верненского уезда.

 

  Упомянутый поселок Байсерке основан 70 киргизскими семьями в 1884 году по совету незабвенного генерала Колпаковского, который советовал многим киргизам, в том числе и моему отцу, разводить сады, рощи, клеверники и больше заниматься земледелием и советом которого воспользовались многие киргизы. В Копальском уезде в Арасанской волости имеется большая карагачевскя роща, хорошо видимая с почтового тракта между станциями: Аксуской и Абакумовской и принадлежащая наследникам киргиза .Туруспека Маманова; вблизи Б.Токмака и ст. Старый Токмак имеются фруктовые сады Сауранбая и войскового Старшины Шабдана Джантасова. Все эти насаждения идеи уважаемого в степи Генерала Колпаковского, для которого пока да послужат памятником в степи киргизские сады, рощи.

 В настоящее время в поселке Байсерке 178 семей. В 1884 году были установлены бесспорные межи между наделами казачьей станицы Софийской и киргизского поселка Байсерке, о чем имеются соответствующие документы, утвержденные Семиреченским Областным Правлением, которое 24 мая 1886 года за № 9 600 разрешило киргизам Восточно_Талгарской области основать оседлый поселок Байсерке, зарегистрированный таким образом законными властями через два года после основания. Еще спустя два года в 1885 году 20 декабря то же Областное Правление выдало киргизскому поселку .Байсерке план надела его.

 

  Местная переселенческая организация подвела надел оседлого киргизского селения Байсерке под общую категорию киргизских земель и подвергла отводу против всех законов, инструкциии и распоряжения, изданных бывшим М.З.и Г.И...  и нынешним Главным Управлением 3 и З.У. Изъяты из надела Байсерке 633 десятины, в том числе киргизские огороды, табачные плантации, плодовые сады, арыки, пашни, клеверные поля и оросительные сооружения, при этом предположены к сносу  жилые постройки 48 киргизских семей. Как видно из 8 п. вышеуказанного протокола Верненской Временной Комиссии от 12 декабря 1910 года, за киргизские сады, клеверники и дома предложено платить 1 863 руб. 10 коп.

  Изъятия из земель Джальминской волости 835, 6 десятин для .найденова участка и 47,75 десятин для оброчной статьи предназначены были волостью для 245 семей, изъявивших желание жить оседло селениями и возбудивших об этом ходатайство во 2-й половине 1910 года.

 Местным переселенческим управлением 6 ноября 1910 года за №9517 объявлено было этим киргизам, что ходатайство их будет удовлетворено и приступлено к съемке их земель в 1911 гоуд. 47, 75 десятин прилегают к строящейся для этого селения, а вместе с тем волостной мечети. Означенную землю составляют плодовые сады, роща, клеверные поля, пашня, оросительные каналы, причеи предположенные с сносу жилые постройки 32 киргизских семей. Комиссией назначено у уплате киргизам за сады, рощи, клеверники и дома 1 161 руб. 30 коп.

  Изъятие же из земель Восточно_-Кастекской волости 5 744, 51 десятин удобной и 186, 43 десятин неудобной, всего 5 932 десятин, киргизами этой волости предназначены были для 740 семей, изъявивших желание жить оседло селениями и возбудивших об этом ходатайство пред г. Военным Губернатором Семиреченской области 1 июня 1910 года, рекомендовавшим скорее устроиться селениями, дабы укрепить землю за собою. За предположение к сносу постройки 26  хозяйств, сады, клеверники назначено к уплате киргизам 1 635 руб. 60 коп. Назначаемые  Комиссией вознаграждения настолько незначительны, что их достаточно на одну перевозку разобранных материалов.

 

  Для наглядного примера, не говоря о стоимости построек, садов, оросительных соотужений, приведу  оценку  только клеверников.   В Семиречье один раз посеянный клевер растет 10 и более лет. Допустим, что клеверникам осталось 5-ти летнее существование. Ежегодно каждая десятина в среднем дает скошенного сухого клевера 400 пудов. С 20-ти десятин, как в данном случае по Джаильмышской волости (400×20) сухого клевера получится 8 000 пудов. Один пуд клевера продается на месте по 35 копеек. Валовой доход от продажи 8 000 пудов по 35 коп. – 2 800 руб., вычтя из которых повинности, админитрация и прочие расходы 10% 280 руб. чистый доход выразится (2 800 -280) = 2 520 руб. Капитализируя этот чистый доход  из 6% получаем стоимость клеверников в 20 десятин в сумме 42 800 руб.

  Киргизы восточно_Талгарской, Восточно-Кастекской и Джаильмышевской волостей протестовали против отвода из надела киргизского поселка Байсерке и из земель Джаильмышеской и Восточно-Кастекской  волостей во .временной Комиссии, но их  жалобы оставлены без внимания. Киргизами поданы жалобы с приложениями вышеуказанных документов г. Военному Губернатору Семиреченской области 26 января и 5 февраля 1911 года, копии с одного экземпляра таковых жалоб при этом представляется1.

  О незаконных захватах переселенческих партий киргизских культурных земель бывший Военный Губернатор Семиреченской области Генерал Покатило, ныне Помощник Туркестанского Генерал-Губернатора в своей официальной записке о состоянии Семиреченской области в 1908 году, составленный для .сенатора графа Палена, ревизовавшего в том году учреждения .Туркестанского края, пишет на 31-ой странице этой записки между прочим следующее: к сожалению переселенческая партия на первых началах своей деятельности отступила от указания закона.  Не произведя подробных естественно-исторических и хозяйственно- статистических исследований, не выработав общих по области норм обеспечения киргиз землею, а основываясь на одних реконосцировках, переселенческая партия приступила к образованию переселенческих участков из земель, занятых пашнями, клеверниками, садами и оросительными канавами киргиз. Далее генерал Покатило пишет, что успех дела требует строгого исполнения установленного законом правил и тогла не будет места произволу ни  с той  ни с другой стороны, явится возможность подчинить как киргиз, так и русских переселенцев в точности следовать указаниям Правительства и устраивать всякие шероховатости, вредящие делу.

  О незаконных захватах киргизских культурных земель были в газете «Новое время» в4 –х номерах, 2,4,7, и 9 декабря 1910 года № 12474, 12476, 12479, 12481 – статьи Меньшикова. Ко всему этому не лишне упомянуть, что киргизы приняли подданство добровольно, рассчитывая на большие привилегии, чем тот народ, который воевал продолжительное время с русскими и который получил после покорения, все, то, что он имел до войны и  принятия подданства. Затем киргизский народ не заслужил упрека Правительства в непокорности за все время нахождения в подданстве до ныне, ибо он нигде, ни в каких политических делах не принимал участия, даже в последнее смутное время, когда все зашевелилось, он был предан своему Белому царю.

_____________________

1.Все киргизские волости Семиреченской области на культурных землях находятся в таком же состоянии, но о них не приходится говорить потому что, в данное время не имеются на руках протоколы Комиссии об участи их земель.

800 тысячное киргизское население Семиреченской области приходит в отчаяние, не находя защиты своих законных кровных интересов и вынужденно просит о наделении их землею в размере надела оседлого населения, хотя это грозит разорением кочевого хозяйства и грозящею нищетою 800 тысячному населению и громадному краю. При  всемогуществе чинов Переселенческого Управления, при наличности их над законом действий, неи киргизам другого исхода, как просить надел оседлого населения и тем самым сохранить свои усадьбы и священные могилы своих предков за собою.

  По сие время подано прошение о наделении землею в размере надела оседлого населения следующим киргизам: 740 семьям Пишпекского, кроме 700 семей Сукулуксой  волости, которым уже отведен надел, 3270 –Верненского, 1942 – Копальского, 170 – Лепсинского и 478 – Пржевальского уездов. По примерному расчету на киргизскую семью необходимо для безбедного существования около 100 десятин, в том числе усадьбы, культурных полей 30 десятин. По этому расчету 600 тысячному или 160 тысяч семей, кочевому населению необходимо 16 млн. десятин. По данным губернаторской записки, представленной  гн. Палену в 1906 году, в пользовании киргиз Семиреченской области было  24 200 тысяч десятин земли.   Как видно из этих цифр, можно было бы отчуждать 8 200 тысяч десятин под переселенческие участки, не разоряя почти миллионное киргизское население   и не нарушая законы, но это не делается.

  Сразу бросить всем киргизам скотоводческое хозяйство и сделаться всем без исключения земледельческим населением в данное время никак не возможно., потому, во — первых , что киргизы Семиреченской области наполовину уже и так земледельцы, во –вторых, что остальной половине,  за неимением культурной земли, никак нельзя при всем желании, заняться земледелием и, в третьих , что даже при наличности культурной земли, нужно ли бросать  скотоводческое хозяйство, польза которого для всего края признается  всеми и для которого земельная  норма в 15 десятин на душу  совсем недостаточна.

  Киргизы Семиреченской области в сравнении с киргизами коренных областей Туркестанского края и степных областей в землеустройстве очутились в самом жалком  положении. Киргизам степных областей  определена более сносная норма. В Акмолинской и Семипалатинской областях  киргиз устраивают по норме Щербины от 70 до 300 с лишним десятин земли на хозяйство, в Тургайской и Уральской  областях отводится от 15 до 30 десятин на душу, в коренных областях Туркестанского края, насколько мне известно, культурных земель, занятых  постройками, садами, клеверниками, оросительными сооружениями, пашнями, хлопком, не трогают. У нас, — у киргиз Семиреченской области – местной  переселенческой партией  отбираются исключительно наши культурные земли, как видно из представляемых трех протоколов Верненской Временной комиссии по образованию переселенческих и запасных участков, а при переходе Семиреченской области Заведующим  Семиреченским переселенческим районом устанавливается  неравномерная произвольная норма душевого надела земли, где 8, где 10, где 12 десятин на душу, а в последнее время, говорят, что он намерен уменьшить норму до 4 десятин.

 Докладывая вышеизложенное, покорнейше прошу  Ваше Высокопревосходительство, как своего высшего начальника не отказать в своем заступничестве киргизам Семиреченской области в землеустройстве их на их культурных землях по более справедливой равномерной норме в сравнении с нормой земельного надела киргиз других областей, с отводом затем могущего остаться  излишка земли под переселенческие участки и не  найдете ли возможным  приостановить на будущее время  захватить неотчуждаемых законом киргизских культурных земель впредь до землеустройства  киргиз.

Отставной Надворный Советник        Сыртанов Барлыбек

Санкт-Петербург  «__» мая дня 1911 года

 

 

БАРЛЫБЕК СЫРТТАНОВ

 

Картинки по запросу Мұхаметжан Тынышбаев.

 

Мұхаметжан Тынышбаев.

Келу қайнары: «Қазақ» газетінің 1915 жылғы 11 януарда шыққан №95, 2-бет пен №96, 1- ,2- беттер.

Төтешеден криллицияға көшірген Қажет Андас. 14, 12, 2017 жыл.

 

 

  Өлсе өлер табиғат, адам өлмес,

  Ол бірақ қайтып келіп, ойнап-күлмес.

  “Мені” мен “менікінің” айрылғанын,

  “Өлді” деп ат қойыпты өңкей білмес.

  Көп адам дүниеге бой алдырған,

  Бой алдырып, аяғын көп шалдырған.

  Өлді деуге сия ма, ойлаңдаршы,

  Өлмейтұғын артына сөз қалдырған.

                                                 Абай.

 

  «2 декабрде Барлыбек Сырттанов опат болды» деген хабар «Қазақ»-дың 89-інші нөмірінде басылып шығып, ауыл-жұртқа жайылды.

  Қазақ арасында жасынан «Барлыбек, Тұрлыбек аталып Сырттан батырдың екі баласының аты шықты. Барлыбек мархұмды білмеген қазақ арасында кемде-кем. Бүйткен соң, Барлыбектің кім екенін һәм қай жолмен бұл дүнианы өткізгенін халыққа білдіруді мақұл көрдік.

 

  Барлыбекнайман, найман ішінде матай, матай ішінде қаптағай аталады. Бергі атасы Құлшан. Сырттан батырдың үшінші баласы Барлыбек  1867-інші жылы туды. Туған жері Жетісу облысы, Қапал уезі, Арасан улосы. Алматыда гимназия һәм қазақ пансионы ашылғанда алғаш Жетісу қазағының арасында баласын орыс оқуына берген Сырттан батыр. Алғашқы оқи бастаған қазақ баласы Сырттанның екінші баласы Тұрлыбек еді. Онан кейін Барлыбек 10 жасқа келгенде 1877-інші жылы иұны да гимназияға берді. Тұрлыбек 4 класы бітіруге-ақ шамасы келді. Қаланың ауасы жақпай, науқас бола бастаған соң гимназиядан шығып, Шәуешекте консолға тілмаш болды. 1887-інші жылда Барлыбек гиназия бітіріп,  Петрогрод (бұрынғы Петрборг) университетінің уастошни факультетіне түсті. Сол кезде Питроградда 2-3-дей қазақ студенті бар еді. Қазақ арасынан университетке алғаш кірген солар еді. 4 жыл оқып 1891-інші жылы өз ауылына келіп жатқанда, мен күзді күні оқуға бара жатып, Барлыбектікіне қонып, алғаш таныс болып едік, сонда мен 10 жасар бала едім.

 

 Барлыбек Петрборда оқыған кезде теміржолдың шеті, осы күнгі парахоттар жоқ еді. Сондай қиыншылықта Жетісу деген бір түкпірден қазақ көрмеген иә естімеген жерге Бардыбек мархұм жарық дүние көруге, кейінгілерге үлгі болып жол көрсету үшін жалғыз кетеді. Осы күндерде университет иә университет қатарлы оқу бітірген қазақбір сыпыра бар, бұлардың көбін білеміз. Барлыбек мархұмдай оқу мен биік ғылымды шын көңіліне тоқып, жаңаланып, өзге адам болып қайтқан солардың арасында бірен-саран. Біреумен дауыс көтеріп қатты сөйлесу, біреуді жамандап иә жаманшылық қылу, мұндай істі Барлыбек қылып көрген емес. Үлкен иә замандас болса , оған Барлыбек «тақсыр» деп сөйлеуші еді. Кіші болса – «Қарағым» деуші еді.  Шын көңілімен, щын ділімен мұсылман еді. «Ұлық болсаң, кішік бол» деген мақалды анық көрсеткен Барлыбек еді. Үлкен оқуды оқып, шын үлкен дәрежелі болған Барлыбек еді. Бұл мінезіне қарай бір жолығып, бір сөйлескен адам Барлыбекті ұмытпас еді. Барлыбекті білген ұлықтар шын мақтап құшамет қылып, өзін артық көруші еді.

 

  Университет бітірген жылы (1891) Ташкент барып, газетни палатада қызмет қылып 4 жыл тұрды. 1894-інші жылы Жетісуға келіп Алматыда «Секратар по городским дилам присуцстуба» деген бір орынға кірді. Сол 1894-інші жылы оның ағасы Тұрлыбек Шәуешектен келіп Алматыда веонни губорнаторға пероводшик болды. Сол 1894-інші  жылдан бастап 1905-інші жылға дейін (11) жыл «Барлыбек, Тұрлыбек» Аталып ағайынды екеуі Алматыда тұрды. Жетісу облысына қараған қазақ-қырғыз бәрі бұларға ағайын-туған болып, бұлардың үйінде топырлап жатпаған кезі болған емес. Теңдікке қолы жетпегендер Барлыбек, Тұрлыбекке жылап келіп теңдік алып мауқын басушы еді. Ешкімді жылатып иә жылатуға Барлыбек, Тұрлыбек себеп болған емес. Бұлай болған соң, бүтін бір облыс қазақ-қырғыз Барлыбек, Тұрлыбектің сөзінен еш уақытта шыққан емес. Сол замандарда һәм онан кейінгі жерде байып һәм ағайын-туғандарын байытқандарды орысша оқыған қазақ балалрынан көп көрдік һәм көріпте отырмыз. Сонда Барлыбек, Тұрлыбек біреуден бір тиын алып көрген емес. Менің бұл сөзіме Жетісу облысының қазақ-қырғызы куә. Біз мұндай болдық, қолымыз жетті деп, кеудесін көтерген дегенді бұлар білмес еді. Алматыға Сырдаря облысынан, Семей облысынан қазақтар келуші еді. Барлыбек, Тұрлыбек тұрғанда қайда барып түседі. Онан жақын оларға ағайын жоқ. Бұларды арқа тұтпаған Жетісуда қазақ-қырғыз қалған жоқ. Оқыған балаларға, «Қарақтарым! Оқыңдар, қазағыңды ойларыңнан тастамаңдар» деп Барлыбек, Тұрлыбек айтып отырушы еді.

 

  Сөйтіп жүргенде 1905-інші жылы көк жөтелден Тұрлыбек өлді. Барлыбек жалғыз қалып, ағасының қайғысымен бұлда сол мезгілде көк жөтелге ілінді. Сол кезде-ақ Барлыбек түнімен жөтеліп ұйықтамакй шығатын болды. Қызметті қойып, қырға шық деп әркім барынша айтты. Тұрлыбек тұрған үйді көңілі қимай-ақ қойды. Көз алдында тұрғандай болды да тұрды. Жаңа веонни губернатор Абионов сол 1905-інші жылы Барлыбекті «Шиновник особих поручины» қылып, бұрынғыдан да көтеріп өз қасына жақындатып алды. Сол жылы һәм келер жылғы істеп көп қазаққа белгілі. Губернаторға осынша жақын болып жүріп еш уақытта өз ойын, өз сырын ешкімнен жасырған емес.  1906-іншы жылы Қояндыға барып Ахметтерге һәм өзгелерге жолығып, талай сөздердің ішінде болып, барғанына қарай жиылған халыққа танылып қайтты.

 

  1907 жылы көктемде губернатор Абионов  Барлыбекті шақырып алып, «Мұнда сіздікінде «М.Т» жатыр. Оның атын сіз көтермелеп тізгінінен тартып тұр деп естідім. Оныңыз қалай?» деп сұрады. «Сізге жасырын айтылған сөз рас: Мен ешкімнен ойымды, пікірімді жасырмаймын, менің өзіңізге де белгілі» деп Барлыбек жауап берді. Сонан кейін сол сөз сол бойынша қала берді. 1907 жылы Барлыбек көп халқымен мені Алматыдан екі станция жерге дейін шығарып салып, «Қарағым, көп жұрттың тілеуіне кетіп бара жатырсың. Жолың болсын, құдай алдыңнан жарылқап, несібеңді биік қылсын» деп, құшақтап көрісіп, батасын берді. Содан кейін хат алысқанымыз болмаса, Барлыбекті қайран дүние, көре алмадым. Барлыбектің дидарын содан кейін бір көруге Құдайтағала жазбаған екен. Сондағы айтқан сөздері халыққа берген нығметі кешегі айтқан сөздердей құлағымда тұр. Бәкеңнің сондағы сөйлеген даусын естіп тұрған сияқтымын...

 

  Науқас жеңе бастады. Докторлардың, ағайын-туғандардың һәм өзге жақын адамдардың тіліне көніп, 1909-інші жылы қызметтен шықты. 18 жыл қызмет қылып, біреуден бір жаман сөз естімей, жамандық көрмей, абыройы қайытпай, Жетісу облысының қазақ-қырғызының бірінші ардақты адамы болып, еліне қайтты. Қапалдан 75 шақырым, Ақсу бекетінің қасында 12 шақырым жердегі қыстауына мекендейтін болды. Ауылға келгенмен Барлыбек қарап тұра алмады. Әркіммен хат алысып, хат жазысып, мынау былай болсын, мынаны былай қылалық деген сөздерден қалмады.

  1911-інші жылы Алматыға бірсыпыра қазақ, қырғыз, сарт, ноғай жиылып, Барлыбекті сайлап Питербургка жіберді. Сөзінің ең барып тұрған қиыны – баяғы қазақтың жері. Петрогродта бір қыс тұрып, қатты науқас болып, қан түкірді. Сондада ауыл-елдің жібергеніне қарай қайтпады. «Лепсі уезінің жері туралы жазған кітабы менен бұрын басылып шықты. Енді Қапал һәм Жаркент уезінің норомасын азырақ көбейтуге қолым жетті. Әлиханға жолығып, көп сөйлестік» деп һәм өзіне сондай сөздерді айтып, маған хат жазды. Жарықтық, қазақ-ай! Кейбір қиыншылық жерде «Қазақшылық» деген бір жаман сырың шыға келеді-ау. Сонда науқас болып жатқанда, жиып артыңнан жібереміз деген ақшаны Алматыға қараған халық жиып жіберуге асықпай жатып алды. Өзінің басына көтеріп, таңдап жіберген Барлыбегін ұмытқандай болды.! Сонда да мені мұндай қылды деп Барлыбек ешкімге айтқан жоқ. Ақша жоқ болып, қысылып, өзі көк жөтелден қан түкіріп,үйіне әрең жетті. Үйіне келген уақытта үкімет Барлыбектің үйін тінтіп, еш нәрсе таба алмай, мойнына кіна сала алмады. Барлыбек осындай көптің жолында тентіреп жүргенде, Алматы жақта артынан шығарған өсекті де естідік.!..

 

Қыран бүркіт не алмайды, салса баптап,

Жұрт жүр ғой күйкентай мен қарға сақтап.

Қыран шықса қияға, жібереді,

Олар да екі құсын екі жақтап.

Қарқылдап қарға қалмас арт жағынан,

Күйкентайы үстінде шықылықтап.

 

  Петрогродтан келген соң-ақ Барлыбек күннен күнге жүдей бастады. Юун жұлдызында Шымкент жаққа інісін шығарып, өзі Қапалға келді. Сонда сөйлесіп отырып, әлсіреп қалып, маған бір ауыз сөз жазуға да дәрмені келмеді. Бұл хабарды естіп, Қапалға телеграм соқтым. Екі айдан кейін (сентабрде) «Ағам науқасынан жазылып тәуір болды» деп үлкен баласы бізді қуантып хат жазды.

Қайран Бәкең 2-інші декабрде 48 жасында ата-анасының, аға-іні, бала-шағаларының көзінше бұл жалғаннан қайтты.

Барлыбек мархұм әлі келгенше қазақты ілгері бастыруға һәм жан-жақтан қорғауға көп тырысты. Жұмысының алды, әсіресе, қазақтың жері еді. Бұл жұмыс үшін денсаулығын аямай жүріп жөтелін ұлғайтып алды. Сол жөтел Барлыбекті алып кетті. Иманы жолдас болсын! Қазаққа көбірек қалдыртам деп ізденіп жүрген қазақтың қара жерінің топырағы мархұмға жеңіл болсын!..

 

 

Сыртанов Барлыбек кім еді?

 

Картинки по запросу Тәңірберген Қалилаханов,

 

 

Тәңірберген Қалилаханов,

І.Жансүгіров атындағы Талдықорған университетінің «Құрметті профессоры»  

«Өмір нұры» газеті, 30 қаңтар, 1998 жыл.

 

 

  1914 жылы жарық көрген «Қазақ» газетінің бір санында «Барлыбекті ұмытпайық!» деген некролог жарияланған. Оны жолдаушы адам сол тұстағы газет редакторы Міржақып Дулатовқа Сыртановпен бірге Петербургте оқыған жылдарындағы студенттік өмірінің кейбір сәттерін есіне салып: Барлыбектің мінезінің биязы, «Ақырын жүріп, анық бас» еді ғой деген ұлы Абай сөзін еске түсірген және Барлыбек Сыртанов Жетісу губернаторының (Верный қаласындағы) көмекші тілмашы ретінде қызмет істеп тұрған жылдарында өздерінің оқып жүрген жылдарындағы қазақ халқының арасында ағарту жұмыстарын жүргізіп, халықтың сауаттылығын көтеру, саяси жағынан тәуелсіздікке ұмтылу, көшпенділіктен отырықшылыққа бейімделіп, құнарлы жер-суларды пайдалануға, қоныстануға шақырған игі еңбектері де аталған. Сондай бағалы еңбектері бар Барлыбекті ұмытпай естен шығармауға газет оқырман жұртшылығын шақырып, қол қойған адам – Ғалихан кәдімгі Алашорда партиясының ұйымдастыру жұмыстарының жетекшісі болған Ғалихан Бөкейханов.

 

  Қазіргі кезде қазақ халқының Егеменді ел, тәуелсіз мемлекет болуына байланысты, бұрынғы ұлт-азаттық күресінің жетекшілері болған Ғалихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов, Ахмет Байтұрсыновтар мен бір уақытта білім алып, саяси өмірге өз үлесін қосқан Барлыбек Сыртановтың ел ішіндегі игі істері жәйлі бұдан бұрынырақта Талдықорған облыстық «Октябрь туы», «Жерұйық», «Заря Коммунизма» гезеттерінде, сондай-ақ, республикалық «Жұлдыз», «Простор» журналдарында «Қайнар мешітіндегі қазына», «Сокровищница самообразования», «Ұлағатты ұстаздар» деген тақырыптармен бірнеше мақалалар жарияланғанмын.

 

  Алайда, Барлыбек Сыртановтың кім екенін толық ашып беретін деректі материалдар аз болғандықтан, оның өз ұлы – Әбділ-Кәдір (Кәке) Сыртановтан өзіне жаздырып алған деректерді, оның фотосуретімен қосып, баспасөз бетінде жариялануына ұсынып отырмын.

 

Барлыбек Сыртановтың туған баласы Әбділ-Кәдір (Кәкенің) тірі кезіндегі 1967 жылғы 19.04.67 жылы өз қолымен жазылған.  Әке жөніндегі естелігінен:

  «Мен Әбділ-Кәдір Барлыбекұлы Сыртанов 1898 жылы 21 маусымда Алматыда Бөрібаев көшесі №5, №11 Юных коммунаров көшелері қиылысындағы үйде орташа ауқатты семьяда тудым.

  Шешеміз сауатсыз, Еркежан Аталық қызы, төркіні Қапал-Арасан маңындағы тұрғыннан «Төре төлеңгіт» елі. Шешеміздің әкесі Аталық, еңбекші кедей болған. Арасандағы қазақ, орыстардың сиырын бағатын, ал шешесі Қырмызы он саусағынан бал тамған. Шешеміз 1942 жылы наурыз айында қаза тапты.

 

 Әкем Сыртанов Барлыбек Сыртанұлы Ақсу аудандық, қазіргі Уәлиханов атындағы совхоздың №2 Сүттіген фермасы орналасқан жерде 1866 жылы туған.

 1914 жылы І.ХІ-де Сүттіген, Бөлек, Бұрған деген жерде 48 жасында қаза болды. Барлыбек, Тұрлыбектерді әкесі Сыртан оқуға Алматыға аттандырады. Екеуі де гимназияда оқиды.

 Барлыбек Сыртанов Алматы (ол кезде Верный) гимназиясын алтын медальмен бітіріп, Ленинград (Санкт-Петербург) қаласындағы университеттің араб тілі факультетіне емтихансыз түсіп, оны күміс медальмен бітіреді. Содан Ташкенттегі Среднеазиятское управлениеде қызметте болып, 1894—1895 жылдары Алматыда (Верный) областное управлениеде чиновник-переводчик қызметінде болып, 1908—1909 жылдары қызметінен босанып, 42 жасында Сүттіген-Бұрған бойына көшіп барады. Қызметінен босау себебі біріншіден ол кезде ауру болды, екіншіден, саяси көзқарасы сенімсіз деп табады. Өйткені, 1905—1906 жылдары Покатилов деген жандарал алдында Верныйда тілмаш бола жүріп, қоғамдық жұмыстармен шұғылданады. Яғни, 1905—1906 жылдары Панфилов пен Юных Коммунаров көшелерінің түйіскен жеріндегі үйде, (қазіргі детбольница) бірінші мұсылмандар кітапханасының ашылуына көмек береді. Жетісу губерниясына қарасты қазақ-қырғыздарға қыстақ салыңдар, жерді мекендеп тұрғын ел болыңдар, мектеп ашыңдар, мектеп салыңдар деген іске кіріседі. Бұл туралы қолда деректер мен дәлелдер бар.

 

  Патша үкіметі саясатына сын көзбен қараған қазақ, татар оқығандарымен сыбайлас болады. Қазақтың атақты оқымыстысы Қаратаев Бақытжан сияқты адамдармен бірге оқып, бірге болған. Мысалы, Балықты тауының үстіндегі «Ақтасты», «Қоңырешкі» деген екі қыстақты салдыруда зор қатынасы бар. Сондай-ақ Қарағаштағы Маман Тұрысбек мектебінің салынуына да көмегі болған. Сол кездегі Тасбекет-Абакум қазақ-орыстары Ақсудың суын қарапайым қазақтарға уақытылы уағында бермей, зорлық жасаған оқиғаларына Барлыбек араласады.

 

  Айта берсе Барлыбектің әділдік-момындық туралы көп еңбегі бар екен. Барлыбекте 2 мыңдай саяси және басқа түрлі кітаптар да болған. (Менде тізімі бар). Ол кітаптарды Ілияс Жансүгіров мұғалім болып жүргенде пайдаланып, керектісін алып, сақтап та беріп жүрген.

 

  Барлыбек Сыртанов сол замандағы полицияның бақылауында болуы керек. Мысалы, 1912—1913 жылы Қапал уездный начальнигінің помощнигі, сол кездегі Арасан елінің волостной управителімен төрт рет келіп, үйді тінтіп, кітаптарды описьтеп отырған, сонда мен ауылдамын. Қазақ-қырғыз балаларының талаптыларын оқуға түсіруге көмек береді. Мысалы, Тоқаш Бокин, Ораз Жандосов, Жұбаныш Бөрібаев, тағы басқалары бар.

Бұдан басқа да көптеген көп әлеуметтік жұмыстары толып жатыр. Оның бәрін айтып, негізгі деректерді жеткізуге көп уақыт керек.»  Осы естелігіне Әбділ-Кәдір Сыртанов деп қол қойған.

 

  Барлыбек Сыртанов 1909 жылдан өзі қайтыс болған 1914 жылдың аяғына дейін «Сүттігендегі» ауылында тұрған жылдарында қасындағы «Қарағаш» мектебінде оқып жүрген қазақ балаларына орыс тілі мен әдебиетінен сабақ берсе керек.

 

  1905—1907 жылғы бірінші орыс революциясының ықпалымен патша өкіметінің саясатына қарсы болып, жергілікті қазақ-қырғыздар арасында саяси-ағартушылық жұмыстар жүргізгені үшін 1908—1909 жылдары қызметінен қуылған. Барлыбек Санкт-Петербургте оқып жүрген жылдарында сатып алған әлемдік әдебиеттің алтын қорынан 2 мың кітапты ауылына – Ақсу ауданы территориясындағы «Сүттіген» ауылына артып ала келеді. Барлыбекке саяси сенімсіз адам деп қарағанда патша өкіметінің өкімдері ең алдымен оның осы кітаптарына күдік туғызып, 1912—1913 жылдардың ішінде төрт рет үйін тінтіп, кітаптарын тізімдеген. Бірақ, Барлыбек бұл кітаптар патша цензурасынан өткен әлемдік әдебиет пен орыс авторларының озық үлгілері, бұларды мен қазақ халқының арасына таныстырып, насихаттау үшін сатып әкелдім деген соң тінтушілер ол кітаптарды тартып ала алмай, тек тізімін алып, кетіп отырған.

 

  Ілиястың туғанына 70 жыл толуын тойлауға әзірлік жүріп жатқан тұста Шымкент қаласының тұрғыны Ілдарова Мәрзия деген адам «Қазақ әдебиеті» газетінде жарияланған «Аяулы азамат» деген мақаласында: «1920 жылы Ілияс Жансүгіровтің Қайнар құмындағы мешітте Козловтың аудармасындағы Байронның шығармалар жинағын таңдап алып тұрғанын көрдім »- деп жазыпты.

  Сол Қайнар құмындағы қазіргі «Қызылтаң» совхозының қарты Ж.Бекасылов деген адам: «Жиырмасыншы жылдары біз оқып жүргенде мешіт ішінде неше түрлі орыс кітаптары жататын. Орысша білмегендіктен біз осы кітаптарға тиіспейтінбіз. Орысша тіл білетін Ілияс қана алып оқып жүретін» — деген. Мұны осы совхоз тұрғыны Әбіш ақсақал Шатақбаев сол жылдарда осы қарттармен бірге оқыған, кейінірек 1940-50 жылдарда Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің аппаратында қызмет істеген Нұрмолда Жілікбаев осы кітаптарды көргендерін растаған.

 

 Қайнар мектебінде сақталған кітаптардың қандай кітаптар екеніне көп жылғы ізденістердің нәтижесінде қолымыз жетті. Бірақ ол кезде қазақ тіліне аударылмаған кітаптардың аттарын орыс тілінде айта беру қазақ оқырмандарының қайбіреулеріне түсініксіз болар деп оларды өзімше қазақшалағандағы аттары мыналар:

  Үлкен энциклопедияның 20 томы, орыс тілі әдебиетінің 3 томы, дүние жүзі тарихы 4 том. Өнер тарихы 6 том, Европада саналы даму тарихы христиандық алғашқы ғасырлардағы тарихы, христиандық мәні, Россия мемлекетінің тарихы  – 12 том, соттың-медицинаның оқулығы, Түркістан әдебиетінің жинағы, Абель Авелахтың Тіл ғылыми кітабы. Веселовскийдің Шығыс тарихы туралы лекцияларының – 4 томы, Шығыс тарихы жөніндегі лекцияларға көмекші парсы тарихы Араб әдебиетінің очерктері, Араб хрестоматиясының 3 томы.

  Жер мен адамдар және жалпы әлемдік теория – 2 том, Араб тілінің грамматикасы, ормандардың хрестоматиясы, Түрік қолжазбаларын оқып, үйрену тәсілдері туралы мақалалардың жинағы, мұсылман шариғатының басты негіздері, шаруалар табысының көзі, Ақша ғылымының көзі, Ерте заман мекемелері тарихы жөніндегі лекциялар жинағы, Ақмола облысындағы қырғыздар шаруашылығы, Жетісу облысындағы жергілікті тұрғындар мен орыстардың ескі славяндық шаруашылығы мен жерді пайдалану жөніндегі тексеру материалдары – 3 том, П.Странскийдің «Жұмысшы табының өзіндік уайымы» атты кітабы болған. Карл Гильдің «Социализм, коммунизм және анархизм» атты кітабы болған.

 Бұлар оқырмандардың жалпы дүниетанымын кеңейтіп, өзге елдердің өмірімен де таныс болуына, парсы, түрік, араб тілдеріндегі әдеби және тарихи кітаптарды енгізгеннен оқу әдісін үйрететін кітаптар тобына жатады. Осылар сияқты өндірістік ауылшаруашылық, медициналық, мектеп тақырыптарына арналған өзге кітаптар да аз болмаған.

Әлемдік ғылыми білімнің осыншалық мол қорына қолы жеткен Ілиястың бұл кітаптардың қаншасын оқып, өзінің дүниетанымын, дәрежесін қаншалық биікке көтергенін анық айта алмасақ та оның болашақ ақын болуына апарар жолында өнер өріне көтерілуіне көмекші болған, әлемдік әдебиеттің мына сияқты озық үлгілерін тесіле оқып, терең түсінуге тырысқаны күмәнсіз. Олардың да бәрін бірдей атап шыға алмағанымызбен, он тоғызыншы ғасырда жарық көрген озық ойлы орыс авторларының кітаптарын ғана атап өтейік.

 Л.Н.Толстойдың «Отбасы», «Бақыт неде», Салтыков-Щедриннің 12 томдық толық жинағы, И.А.Гончаровтың, А.П.Чеховтың, И.С.Тургеневтің, Григоровичтің, Лесковтың, В.А.Жуковскийдің, А.К.Шиллер, Михайловтың, Ф.М.Достаевскийдің, В.Г.Белинскийдің, А.С.Пушкиннің, М.Ю.Лермонтовтың т.б. ақын-жазушыларының толық жинақтары болған. Олардың ішінде атақты драматург Немирович-Данченконың да шығармалары бар.

Озық ойлы орыс авторларымен қоса ХІХ ғасырдың аяғына дейін ХХ ғасырдың алғашқы он жылы ішінде орыс тіліне аударылып үлгерген. Әлемдік әдебиеті өкілдерінің де кітаптары да көп болған. Айталық, Генрих Гейненің 6 томдық жинағы, Вальтер Скоттың толық жинағы – 14 том, Мануэл Сервантестің «Дон кихоты», Фирдаусидің «Сохрабтың тарихы» кітаптары, Джарданның «Таңдамалы сөздері мен салт» атты кітабы, Фенимор Купердің «Қызыл тәнділер», Альберто Доденің повестері мен әңгімелері, бір ғана Жюль Верннің шығармаларынан 24 кітап болған. Сөйтіп, мұсылман дінін уағыздауға арналған құмдағы Қайнар мешіті, әлемдік әдебиеттің асыл қоймасы болып шыққан. Ол қойманың кілті ойлы оқырман І.Жансүгіровтің қолына берілген. Сөйтіп, тума талант Ілияс тұнық судан сүзіп ішіп, қанатты тұлпардай әлемдік әдебиеттің түрлі әсем үлгілерін өз қолына ұстап өнегесінен үйренген, еркінше оқып еміне сусындаған.

  Ал, бұл қымбат қазына Қайнар мешітіне Жетісудың жергілікті халықтарынан орысша ертеректе оқып білім алған, ұлт өкілдерінің бірі – Барлыбек Сыртанов арқылы келді. Қалай келді, мешітке қалай түскеніне тоқталайық.

  Қайнар мешітін ұстаған Смағұл қажының Абдырахым деген баласы Барлыбектің қызы Рәкішті айттырған. Барлыбек қайтыс болғанда, оның Петроградтан сатып алған кітаптары әлгі қызы Рәкіштің қолында қалған. Ал, Рәкіш болса әкесінен қалған кітаптарды өзінің ең қымбатты қазынасы есебінде күйеуіне барғанда өзімен бірге артып ала барған. Содан азамат соғысы жылдарында құмға көшіп кетуге мәжбүр болғандығында ақ бандалардан тасалап басқа қойма болмаған соң қайынатасы Смағұл қажының мешітіне қойып, жауын-шашыннан сақтап қалғысы келген. Ал, Смағұл қажы келінінің көңілін бұзбауды ойлап «Бұлар – кәпір дінді халықтардың сөзі, мұсылман мешітіне қоюға болмайды» деп айтпаған. Сөйтіп, әлемдік әдебиеттің алтындай қоры осылай Қайнар мешітіне түскен.

Біздің жоғарыда атап өткен кітаптарымыз Барлыбектің бай кітапханасынан қалғандары, яғни, 1930 жылы қайта есепке алынғандары ғана. Осы кітаптардың авторлары өнер жолын қуған – Ілиястың ұлағатты ұстаздары болғаны күмәнсіз.

 

  Тағы бір ескерерлік жәй мынандай: 1913 жылдың көктемінде аталып өтпек Романовтардың патшалық құрғанына 300 жыл толуына арналған мерейтойға Қапал уезінен баратындардың бірі болып табылған С.Барлыбек әйгілі әнші, әрі ақын Найманбаев Әсетке А.С.Пушкиннің «Евгений Онегин» романын қазақша аударуды тапсырады. Қазақ халқының орыс мәдениетін құрметтейтінін паш ету үшін Пушкиннің шығармаларын орысшалап та, қазақшалап та өңдетіп айтып беру асқақ әнші – Әсеттің ғана қолынан келетінін білетін Барлыбектің туыстары Әсетке арнап орыс үлгісінде киім де тіктіреді.  Әсеттің Абайдан соң екінші қазақ боп Пушкин шығармаларын қазақша аудару себебі де осында.

  Биылғы 1998 жыл елімізде «Ұлттық тарихымызды тереңірек зерттеп, үйрену жылы» болуына байланысты және Алашордашылар ұйымының құрылуына 80 жыл толуына байланысты ғасырымыздың бастапқы жылдарында ұлт-азаттық күресінің туын көтерген Ғалихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов, Ахмет Байтұрсынов сықылды зиялылардың қатарында болып, қазақ халқы арасында ағартушылық қызметімен көзге түскен жерлесіміз – Барлыбек Сыртановтың есімін ел есіне салып, оның рухына лайықты құрмет көрсету бүгінгі ұрпақтардың парызы.

 

 Жоғарыда Барлыбектің ұлы Әбділ-Кәдір (Кәкенің) жазба куәлігінде көргеніміздей, 1917 жылы 48 жасында қайтыс болған Сыртанов Барлыбектің сүйегі Ақсу ауданындағы Сүттіген ауылында жерленген.

 

  Өткен советтік идеология дәуірлеп тұрған жылдарда Барлыбектің Алашордашылар қатарында болғандығына байланысты жергілікті тұрғындар оның атын атап, зиратына құрмет көрсете алмаған. Алайда, оның қабірінің қай жерде екенін білетін аға ұрпақ өкілдері және өзінің туған-туыстары қазір де бар. Солардың көмегімен Барлыбектің қабірінің басына лайықты белгілер тұрғызып, аудан орталығындағы бір көшенің атын беру де артық болмас еді.

 

  Сондай-ақ, Алматы бас қаламыздағы бұрынғы Юных Коммунаров көшесі мен Панфилов көшесі қиылысындағы үй (Кәкенің айтуы бойынша) балалар ауруханасы болған. Қабырғасын «Барлыбек Сыртановтың ашқан мұсылмандар кітапханасының үйі» деген ескерткіш тақта ілгізіп, бекіттіру жұмысын да ескерген дұрыс.

 

 

І.Жансүгіров әдеби музейінің қорындағы Барлыбек Сыртановқа байланысты материалдар:

  1. «Общая тетрадь». Барлыбек Сыртановтың баласының жазған естеліктері
  2. Кітап. «Барлыбек Сыртанов». С.Өзбекұлы
  3. Барлыбек Сыртановтың кітаптарының тізімі
  4. «Барлыбек Сыртанов». Қоқымова Кәмиланың мақаласы /А4/ 2 бет
  5. «Барлыбек Сыртанов». Қоқымова Кәмиланың мақаласы /А4/ 2 бет
  6. Барлыбек Сыртанов туралы деректер /А4/ 7 бет
  7. «Рухы биік елдің өресі биік». Мақала. Дана Мәкен. Газет № 44-45. 15.12.2017
  8. «Столыпин саясатына қарсы шыққан». Мақала. Ә.Әуезова. Жетісу газеті. 13.01.2007 жыл
  9. «Қайнардың құмына батып, аты өшкен азамат». Мақала. М.Қазбанбетов. «Алатау» газеті
  10. «Сәулелі өмір». Мақала. Талдықорған газеті. М.Асқан. 07.1998 ж.
  11. «Әлеуметтік прогресс туралы көзқарас». С.Өзбекұлы . Жерұйық газеті. 21.01.1997
  12. «Парламенттік демократияның жаршысы». С.Созақбаев. Газет қиындысы
  13. «Заңгер». Б.Кәрібаев. «Заман Қазақстан» газетінің көшірмесі. 17.01.1997 ж.
  14. «Барлыбек Сыртанов». Ө.Ақыпбекұлы. «Егемен Қазақстан» газеті. 26.04.2006 ж.
  15. «Алаштың азаттығын аңсап өткен». С.Өзбекұлы . «Егемен Қазақстан» газеті. 9.04.1996 ж.
  16. «Ел еркіндігін көксеген». Қ.Қайранбаев. «Жетісу» газеті. 20.01.2007 ж.
  17. Б.Сыртановтың жинаған карталары