«Ілияс Жансүгіровке-125». (26)

 

«Ілияс Жансүгіровке-125». (26)

"Дайындық  күнделігі, өткізілген шаралар»

Бүгін жыр дүлділі І.Жансүгіровке арналған ас беріледі

 

 

Бүгін, 24 сәуір күні,  Құлагер АҚЫНЫМЫЗДЫҢ  туған жері — Ақсу ауданының (Алматы облысы) азаматтарының ұйымдастыруымен Талдықорған қаласында  баба руқына арналған АС беріледі. ... (Оның өтуі  туралы хабарламалық жазба берілетін болады)

Осыған орай, сайтым  бөлімінің осы парағына «мерейжастық» дайындық  шаралары ауқымында бұған дейін өткізілген біраз поэзиялық кештер, Ақсу халық театрының қойған спектаклі туралы хабарламалық мақалалар  беріліп отыр.

Сонымен бірге, 1942 жылы Қазақ  КСР Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті тарапынан І.Жансүгіровтің архивіне  екінші рет жүргізілген тәркілеу нәтижесінде жасалған  кітаптары мен қолжазбаларының және дәптерлерінің түпнұсқалық тізімдемесі көрсетілген  Камиля Қоқымованың мақаласы да ұсынылып отыр.  Бұл деректер   бірінші  рет жарияланып отыр.

 

 

Ақсу халық театры 

І.Жансүгіровтың  «Дала дастаны»  спектаклін  қойды

 

 

 

 

«І.Жансүгіров –лирик ақын» атты поэзия  кеші

08 ақпан 2019 жыл

 

Алматы облысы  Ақсу аудандық балалар кітапханасы  жыр мекені жайсаң Ақсу жерінде  туған , жыр дүлдүлі атанған  І.Жансүгіровтың 125 жылдық мерейтойы қарсаңында  «І.Жансүгіров –лирик ақын» атты поэзия  кешін өткізді.

Шараға  Ж.Сыдықов атындағы орта мектептің  ұстаздары, 8 сынып оқушылары  қатысты. Қазақтың сөз өнерінде қайталанбас қол таңбасы бар кең тынысты ақын шығармашылығына  арналған кітап көрмесімен  кітапханашы  Рахипбекова  Сабира  Керимбайқызы таныстырды.

«Халқына мәңгілік  мұра қалдырған  дүлдүл  ақын» атты видео слайд арқылы өмірі мен  шығармашылығынан сыр шертетін суреттермен танысты. Оқушылар  Ілияс бабамыздың шығармаларын жатқа  орындады.

 

 

 

 

 

Ілияс ақынның айқын жолы

 

Ардақ  Баймұханова

Абай атындағы  №1орта мектеп – гимназиясының кітапхана меңгерушісі.

taldykorgan-online.kz, 20 ақпан 2019 жыл

 

 

Мектептегі білім-тәрбие жұмыстарының жүргізілу барысында кітапхананың атқарар рөлі орасан зор. Білімдіден шыққан сөзді талаптыға кезіктірер алтын көпір – кітапхана. Ал оқушылардың кітап оқуға қызығушылықтарын тудыру – кітапханашының басты мақсаты. «Абай атындағы №1 орта мектеп-гимназиясы» КММ-нің кітапханашылары оқушылар арасында түрлі іс-шараларды өткізуді дәстүрге айналдырған. Елімізде еніп жатқан жаңартулар назарымыздан тыс қалған емес. Үстіміздегі жылдың қыркүйек айында мектеп басшылығымен бекіткен жоспарға сәйкес ай сайын жүргізіліп жатқан жұмыстар жемісін беруде.

 Атап айтқанда, «Латын әліпбиі — өркениет жолы» тақырыбындағы көрме кітапхана сөресінде әлі күнге оқырмандарын күтуде. Қазақтың қылқалам шеберлері, мәдениет қайраткерлері туралы оқушыларға  мәлімет беру, қызығушылықтарын тудыру – қазақ әдебиеті пәні ұстаздары бастап, кітапханашы жалғастыруы тиіс күрделі іс. Сондықтан да  Елбасы Н.Ә.Назарбаев,  Алаш арыстары М.Жұмабаев, А.Байтұрсынов және атақты суретші Ә. Қастеев – кітапханамыздың тұрақты «қонақтарына» айналған.

 

Ілияс  Жансүгіровтің туғанына 125 жыл толуына орай  «Жыр дүлдүлі» тақырыбында  еске алу сағаты өтті.  Мектеп-гимназиясының кітапханашылары жаңа жылдың алғашқы күндерін ақын шығармашылығына арнап, сынып жетекшілері  Қ.Бижігітова  мен  И.Қабылқақова бастаған 6-сынып оқушыларын әдеби экскурсияға шақырды.

Саяхат барысында оқушылар сөз шеберінің жүріп өткен жолдарын, шығармашылығын еске түсірді. «Бүгінгі шарамыздың мақсаты — келешек жастарға, жасөспірімдерге бар рухани қазынаның қадірін жеткізіп, мәңгі мұра  сусынымен сусындату, үлкен мақсатқа, ел алдындағы борышқа баулып өсіру. Осы жолда қазақ әдебиетінің классигі және негізін қалаушылардың бірі -Ілияс  Жансүгіровтің шығармашылығы айырықша  көңіл бөлінді.

Ілияс ақын біле білгенге, маржан сөздің қайнар бұлағы.  Осың өлкенің  тумасы екенін де біле жүргендерің абзал. Біздің қаламыздағы маңдайалды жоғары оқу орнына  ақынның есімі берілуі тегін емес. Оның мұрасы тек қазақ емес, бүкіл кеңес әдебиетінің қазынасына қосылған асыл мұра болып есептеледі» деген кітапханашының  алғысөзімен басталды.

 

Оқушылар да өз кезегінде шарадан тыс қалмады. Ақын ескерткіші жанында шабыттары шарықтап, мерейтой иесінің «Ағынды менің Ақсуым», «Жетісу суреттері», «Бұлақ басында», «Көкшетау» атты өлеңдерінен үзінділерді нақышына келтіре оқыса,  аталарына еліктеген жас ақындар өздерінің арнау өлеңдерін ұсынды.

Кітапханашылар  өрендерді  облыс орталығындағы   І.Жансүгіровтің  мұражайына көруге шақырды.  Оқушылар ақынның есіміне берілген көшемен серуендеп, Мәдениет сарайына барып қайтты.  Ақын аталары туралы білімдері толыса түскенін айтқан оқушылар  шараны ұйымдастырушы кітапханашыларға алғыстарын білдірді.

 

 

 

Ақынға тағзым

 

Айдын Кәлімхан

taldykorgan-online.kz

4 наурыз 2019 жыл

 

 

Талдықорғанда жыр дүлдүлі Ілияс Жансүгіровтің 125 жылдығына орай «Ақынға тағзым» атты поэзия кеші өтті. Рухани шараны Қазақстан Жазушылар одағының Алматы облыстық филиалы мен І.Жансүгіров атындағы əдеби музей ұйымдастырған. Жетісулық зиялы қауым өкілдерінің қатысуымен өткен басқосу ақын ескерткішіне гүл шоқтарын қойып, рухына  Құран бағыштаудан басталды.

 

 Осыдан соң, ақын мұражайына  жиналған жұрт назарына Алматы облыстық Б.Римова атындағы драма театрының әртістері Ілиястің балалық шағы туралы арнайы қойылымын ұсынса, өңір жастары өлеңдерін жатқа оқып, әуелете ән шырқады. Кешке қатысқандар мен өнер көрсеткендер тегіс қазақтың ұлттық киім үлгісінде киінген. Мұражайға қойылған әрбір жәдігер тартымды жыр шумақтарымен таныстырылды.

 

 

Көрермендер алдында сөз алған Жазушылар одағының  аймақтық филиалының төрағасы Ерлан Жүніс: "Көпке мәлім, биыл Алаш арысы, қазақ поэзиясының нар тұлғаларының бірі Ілияс Жансүгіровтің өмірге келгеніне 125 жыл. Осыған байланысты, ақын  туып-өскен Жетісу өңірінде ауқымды шаралар қолға алынуда. Бүгінгі шара соның бір парасы. Кешегі алмағайып заманда тағдыр тауқыметіне ұшырап, жазықсыз жаламен өлімге үкім етілген Ілияс ақынның ұлт мүддесі жолында, қазақтың төл мәдениеті мен әдебиетіне қосқан үлесі өлшеусіз. Өткенді біліп, одан үлгі алу кейінгілердің парызы. Сондықтан да, біз бүгін «Өз ұлын,өз ерлерін ескермесе, ел тегі қайдан алсын кемеңгерін» демекші,ұлыларымызды ұлықтап, рухына тағзым етудеміз. Бұл тұғыры биік Тәуелсіздігіміздің арқасы» – деп, айрықша  атап көрсетті.

 

 

 

Кеш соңы М.Тынышбаев атындағы облыстық тарихи-өлкетану музейінде ақын, халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты, «Құрмет» орденінің иегері Зайда Елғондинованың «Өлеңге тағзым» атты жыр кешіне ұласты.

 

  *       *       *

5 наурыз 2019 жыл

 

 

 

 

Жыр сандықты ашып қара...

 Камиля Қоқымова

 

1942 жылы Қазақ  КСР Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті тарапынан І.Жансүгіровтің архивіне  екінші рет тәркілеу жүргізіледі. Бүгінде сол мұрағаттың — кітаптары мен қолжазбаларының және  дәптерлерінің түпнұсқалық тізімдемесі    бірінші  рет жарияланып отыр:

«Опись изымаемого при обыске.На основании ордера Кошумбеков, Касимов и   Аксянов в присутствии понятого Джилкибаева Галия составили опись на  изъятое у гр.Габитовой Фатимы (Джансугуровой)  по адресу Иссыкульская 129, корпус  1  кв 4.

 Ордердің негізінде Кошумбеков,Касимов және  Аксянов куәгер Джилкибаева  Галияның қатысуымен Иссыкуль 129, 1 корпус,   4 пәтерде  Габитова Фатимадан  (Джансугуровадан) )  алынғанға тізім жасадық. Тінту кезінде алынғанның тізімдемесі)

  1. Журнал «Шура» с 1908—1918 гг. 10 томов
  2. Повесть «Құрақ қилы заман» және «Қазақ қызы»     1      1928
  3. Журнал «Әдебиет және сын мәселелері»                 1      1929
  4. Өлеңдер жинағы                                                      1      1927
  5. «Алтын сандық»                                                       1      1935
  6. Әдебиет тану                                                            1      1932
  7. Жаңа мектеп                                                             1      1927
  8. Поэма «Көмір коммунизм»                                       1      1932
  9. Батырлар жинағы                                                     1      1934
  10. Адасқан өмір                                                            1      1922
  11. Толық жинақ Абай                                                    1      1933
  12. Көркем әдебиет жинағы                                           1      1933
  13. Қазақ жазушылары                                                   1      1934
  14. Жаңа әдебиет                                                           1      1929
  15. Хазрет Мухамед                                                       1      1924
  16. Ақындардың шашуы                                                1      1927
  17. Жолдастар                                                               1      1934
  18. Майдан                                                                    1      1933
  19. Жол аузында                                                            1       1933
  20. Толық жинағы                                                          1       1933
  21. Евгений Онегин                                                        1       1933
  22. Қазақстан ақындарының жинағы                             1  1932 пер.Сейфуллина
  23. Октябрь                                                                    1        1926
  24. Тарту и др.                                                               1       1924
  25. Әдебиет танытқыш                                                   1       1926
  26. ХХ ғас.қазақ әдебиеті                                               1       1932
  27. 27. Өлеңдерінің жинағы                                          1         1931
  28. Тоже №1 и № 2                                                        1         1928
  29. Соқа                                                                         2         1923
  30. Қазақ календары                                                      1         1923
  31. Біздің еңбек                                                             1         1934
  32. Әдебиет майданы                                                    1         1932
  33. Тас мейман                                                              1         1926
  34. Ел ары                                                                      1         1926
  35. Нефть-стоп                                                              1         1933
  36. Хаджимурат                                                              1        1924
  37. 41. Тан                                                                      1          1925
  38. Қызыл Қазақстан                                                       1         1922
  39. Сұлтанмахмұт                                                           1          1933
  40. Шығармалары                                                           1          1926
  41. Борис Годунов перевод                                                        1912
  42. Ляйля                                                                         1          1936
  43. Толық жинақ                                                             1           1934
  44. Құқ                                                                             1           1935
  45. Жарық                                                                        1           1935
  46. Көркем әдебиет                                                         1           1935
  47. Кеңес.                                                                         1           1934
  48. Жаңа туған
  49. Дала
  50. Рузи Иран                                                                  1          1935
  51. Поэмалар                                                                   1          1935
  52. Лирическая магистраль                                             1          1934
  53. Куприн                                                                       1          1936
  54. Солнечная пряжа                                                       1          1921
  55. Восточные сборники                                                  1          1924
  56. Қазақ тілінің термині                                                 1         1936
  57. Бя( ...)тел                                                                    1          1935
  58. Қазақ колониал.ауыл                                                 1          1934
  59. Жол аузында                                                              1          1935
  60. Мәйек                                                                        1          1931
  61. Степь                                                                                     1933
  62. Талтаңбайдың тәртібі                                               1          1934
  63. Тұлпар                                                                       1          1934
  64. Письма рабкорам                                                      1          1936
  65. К(...)опат.туралы өлеңдер                                        1          1937
  66. Қазақ совет фольклоры                                             1          1935
  67. Он жылда                                                                  1          1927
  68. Жас қайрат                                                                1          1924
  69. Балаларға тарту                                                        1          1927
  70. Жаңа жыр                                                                  1          1937
  71. Қазақстан ескі әдебиеті                                            1           1937
  72. Жаңа мектеп                                                             1           1927
  73. Сүйінбай ақын                                                          1           1935
  74. Земля молодости                                                      1           1936
  75. Памятники татарской словесности                           1          1924
  76. Избранные рассказы                                                 1          1934
  77. Переводы, (...)                                                           1          1937
  78. Татар әдебиетінің тарихы                                         1          1924
  79. Жолдастар                                                                 1          1935
  80. Айман –Шолпан                                                         1          1934
  81. Қазақстан                                                                  1          1934
  82. 86. Теміртас                                                              1          1935
  83. А.Лахути                                                                    1          1935
  84. 88. Жаңа мектеп                                                        1         1927—1928
  85. Күй 1935
  86. Толық жинақ 2-ой том                                              1         1933
  87. Мектеп                                                                       1         1934
  88. Стихи С.Дөнентаева                                                  1         1935
  89. Бөгенбай                                                                    1         1935
  90. 94. Әдебиет майданы                                                1          1935
  91. Абай                                                                           1          1935
  92. Подарок 9 -летию Казахстана                                   1          1936
  93. Абай Кунанбаев                                                          1          1936
  94. Ақырзаман                                                                 1          1934
  95. Прозы перевод С.Сейфуллина                                   1          1935
  96. Қозы Көрпеш Баян сұлу                                              1          1935
  97. Күй                                                                             1          1934

102  Поэмалар                                                                      1          1934

  1. Степь                                                                          2          1934
  2. Қара бұғаз                                                                  1          1935
  3. Жаңқа                                                                         1          1929
  4. Прошлый Казахстан                                                   1         1936
  5. Шәркей                                                                      1          1937
  6. Изб.стихи Тажибаева                                                 1          1936
  7. Пере(...)мирлар                                                         1          1936
  8. Толық жинақ                                                              1          1924
  9. Казах.сборник                                                            1          1934
  10. Социалистік түлек                                                      1          1934
  11. Маржан                                                                      1          1936
  12. Новая земля                                                               1          1934
  13. Қыз Жібек                                                                   1         1936
  14. Ақмолла                                                                     1         1934
  15. Персидские перлы                                                     1         1929
  16. Соқа                                                                           1          1929
  17. Казахстан №1, №2                                                      2         1935
  18. Шеңбер                                                                      1         1935
  19. В пути                                                                         1         1936
  20. Киров                                                                         1         1936
  21. Дала                                                                           1          1936
  22. Қазақ қызы ...   часть                                                              1934
  23. Татар тарихы ІІ  часть                                                1          1925
  24. Тоже ІІІ часть                                                              1          1922
  25. Диваки                                                                       1          1936
  26. Ескілік                                                                        1           1935
  27. Әдебиет                                                                    1           1935
  28. Песни Казахстана                                                      1           1935
  29. Қазақ жазулары                                                         1           1934
  30. Қырманда
  31. Екі пьеса                                                                    1           1930
  32. Даут (...)                                                                    1           1927
  33. Дала                                                                          1           1932
  34. 250 кир инстр                                                           1           1933
  35. Біздің күндер                                                            1           1926
  36. Күлпаш                                                                      1           1926
  37. Малта                                                                        1            1929
  38. Беташар                                                                    1            1927
  39. Толық жинақ                                                             1            1933
  40. Ислам діні оянар, қаз.                                              1            1927
  41. Мысалдар                                                                 1            1936
  42. 144. (...) кітапханасы                                               1            1924
  43. Колхоз тойы                                                             4            1934
  44. Тас тілек                                                                   1            1935
  45. Толық жинақ                                                            1            1933
  46. 148. (...) мақалдары                                                1            1935
  47. Қазақстан                                                                 1            1935
  48. 150. Тілі жұпар                                                        1            1928
  49. Мысалдар                                                                1            1936
  50. Қазірғі әдебиет                                                        1            1934
  51. А(...) батысы                                                            1            1928
  52. Жизни моменты                                                        1                                              
  53. Содержание корана                                                 1                                                    
  54. Қазақ ақындарының басты жырлары (Шайыр )        1                                         
  55. Түрік,татар тарамы                                                   1                                                        
  56. Сүйімбике                                                                 1            1914
  57. Введение фильм                                                       1            1927
  58. Япон.лит.                                                                  1            1927
  59. Ғабит өлеңдері                                                         1            1926
  60. Қадырлы минутлар                                                   1            1912
  61. Тат.әдебиеті тарихы                                                 1            1924—1925

Тізімдеменің соңында қолжазбалары бөлек көрсетілген:

Әдебиет құрағы,дәптер  №1-34      -           1923

№35-36-37 блокноттары

№38-39-40 дәптерлері

№41. — 1916 жылдың материалдары

№42. -дәптер

№43. –қолжазба,   1 дана

№44. -аудармалары,   1 дана

№45. — папка (  №2 туралы әндер).

№46. -«    »                №3

№47. -«  »            №4

№48. «   »                  №5

№49. «    »                   №6

№50. папка,пьесалары        №7

№51. — «Ақбілек» қолжазбасы,1 дана

№52- 3 дәптер,қолжазбалары

№53. -каз (...), 1 папка

№54. -фотосуреттер,    33 дана 

 

Тізімдемеде  асығыс жазылған шығармалардың атауларын, авторларын және баспадан шыққан жылдарын дұрыстап жазу мақсатында Алматыдағы Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасындағы  сирек кездесетін қолжазбалар  қорында кешенді жұмыс жүргізілді.

Бірінші кезекте  Ілияс, Сәкен, Бейімбет шығармаларының және замандастарының    библиографиялық көрсеткіштерін  тарихи  деректер жинақтамасымен, естеліктермен  салыстыру    жұмыстары жүрді.  Ілиястың балалары Саят, Үміт, Ильфа, Болаттан әкелерінің  мұрағаты туралы естеліктер жазылып алынды.

Қазақ КСР Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті 1942 жылы тұтқындаған осы архив Ілияс ақталғанға дейін тар-қапаста, құрсауда қозғалыссыз жатады. 1957 жылы 12  сәуірде Кеңес Одағының  Жоғарғы  соты әскери коллегиясының  анықтамасымен І.Жансүгіров  «...ісінде қылмыс құрамы болмағандықтан ...»  ақталады.

Осыған қарамастан, кеңестік  жүйе  бұдан былай да   ақынның тағдыры мен мұрасына байланысты бар жағдайларды бұрмалап отырғанын келесі деректерден білеміз. Соның бірі, ақын ақталғаннан кейін бір жарым айдан кейін Алматыдағы  Сталин ауданы  2  бөлімшесі  халық  соты  мәжілісінің  1957 жылғы 29 мамырдағы №214 анықтамасы -1937 жылы ұзақ  мерзімге  тұтқындалған  І.Жансүгіровтің 1949 жылы 19 сәуірде  түрмеде  қайтыс  болғандығын  мәлімдейді.  Ал ақынның жары  Фатима Габитоваға  күйеуінің   тұтқындалған материалдарын қайтару туралы Қаз КСР Министрлер Советінің жанындағы МҚК-і   есеп-архив бөлімінің басшысы подполковник Давыдовтың 1957 жылғы 30 мамырдағы   № 11/3-3678 сұранысына —  Ішкі істер министрлігінің  Октябрь революциясы және социалистік құрылыс Орталық мемлекеттік архив басшысы Голубятников: «Сообщаю,что вопрос о возможности передачи Габитовой Ф., документальных материалов архивного фонда Джансугурова Ильяса находится  в стадии разрешения» деген мазмұнда жауап даярлағаның ақынның іс қағаздарынан кездестірдік. Алайда  іс  жүзінде бұл   хатпен бірге архив материалдары рұқсат алу шеңберіндегі іс-шаралардан аспай   іс қағаздарында қала берген.

  

Осылай, отбасына қайтару мақсатында келесі рет, 1957 жылы  қозғалысқа түскен   ақын мұрағатының   тағдыры   туралы  әңгіменің жаңғырығы отыз жылдай уақыт асырып барып, күтпеген жерден балаларының алдынан шығады. Бұл жөнінде әкесінен екі  жасында айырылған Ильфа Ілиясқызы:

«...В начале 80-х мне позвонили по поручению Бижамал Рамазановой  (она возглавляла Главное архивное управление при СМ КазССР) и сказали,что нашелся архив Ильяса, вернее его часть. Оказывается, два года назад в доме по улице Комсомольской умер старик Голубятников (фамилию могла перепутать),работавший ранее в органах НКВД.Старик жил одиноко,без родственников и друзей, а после смерти люди обнаружили много рукописей на арабском и латинском. Они обратились в ЦГА РК, оттуда прибыли специалисты, бумаги перевезли. Исследователи обнаружили,что это архив Джансугурова. Ксати, в нем была рукопись «Ақбілек» Жусупбека Аймаутова, арестованного гораздо раньше — 1932 году. Мне показали расписку Голубятникова, которая свидетельствовала о том, что он являясь следователем по делу Ильяса, подверг уничтожению его архив путем сожжения... Что заставило работника  НКВД спасти        рукописи отца, айматувский роман? Но этот подвиг русского человека не может забыт нами».(И.Жансугуров:Документы,письма,дневники...Алматы,2006. 13с.).

 

Ильфа Ілиясқызы: «фамилиясын   шатастырып алуым мүмкін»- деп отырған Голубятников ататегін  ақынның іс қағазынан, мұрағатына байланысты құжаттардан кездестірдік.   Ол  50-жылдардың соңында  Қаз КСР Ішкі істер министрлігінің  Октябрь революциясы және социалистік құрылыс Орталық мемлекеттік архив бастығы   лауазымын  атқарған.

І.Жансүгіров  ақталғаннан кейін мұрағатын отбасына қайтару жұмыстарына басшылық жасаған.  Алайда, билік органдары тарапынан отбасына мұрағатын қайтаруға ресми рұқсат берілмегенмен, өртеп түбімен құртып  жіберуге жымысқы жол   көрсетілгенін   жылдар өткізіп барып  білеміз. Әрине, кеңестік тоталитарлық жүйе   сол кезеңдерде  бар зұлымдық  іс-әрекеттерін  қолма-қол барынша  мойындауға даяр емес еді, алда  отыз жылдан астам  уақыт пен  қайта құрулар заманы тұрды. Осылай барлық жағдайларға араласып,  іштен біліп жүрген көзі ашық  азамат архивты басқа жолмен, өртелді  деген  қолхатпен  тар құрсаудан   алып шыққан.  Осы арада айта кететін бір жайт, 1957 жылы  Орталық мемлекеттік- тарихи, Октябрь революциясы және социалистік құрылыс және Кинофотодокументтер  3 архиві   бірігіп  Қаз КСР Орталық мемлекеттік архивын құраған. Жалпы осындай жағдайларда  тексеру,  есептен шығару, есепке алу, шығынға жазу сынды іс- шаралар жүргізіледі. Бәлкім, осы   тарихи оқиғаның азаматтың адамшылық   ниетін іске асыруға тәуекел етіп әрекет жасауына   түрткі  болуы  мүмкін деген де  ой келеді. Қалай болғанмен, ақын руханиятын  қып-қызыл жала, өрт ошағынан  аман алып шыққан басқа ұлт өкілінің рухына, адамгершілігіне, ерен ерлігіне  ұрпақтарымен бірге  бүкіл қазақ халқы мың алғысын  білдіреді.

Осындай тарихи хикаямен бостандыққа шыққан  әке мұрағаты- кітаптары мен қолжазбалары  80-жылдары балаларына және туған халқына  аман-есен  оралды.

 

Ақынның іс қағазындағы тізімдемені 10 томдық «Шура» журналы (1908—1918ж.ж.) бастайды. Бүгінде бұл журналдың  1911—1917 жылдар аралығындағы №23-24 нөмірлері, жеті томы   Талдықорғандағы музейінің экспозициясында, қалпына келтірілген ақынның кабинетіндегі кітап шкафында орналасқан. Баспагері атақты татар ақыны және алтын өнеркәсібінің қожасы Закир Рамиев-Дэрдменд болған.   Журналды  Орынборда «Вакть»  газетінің баспаханасынан  газетке  қосымша  қылып   шығарушы редакторы, татар жазушысы және ғалым   Риза Фахретдинов(1858—1935).

ХХ ғ.басында жаңа көзқарас-пікірдегі басылым санатында болған журналды алдыңғы қатарлы қазақ азаматтары іздеп оқыған.  Ф.Габитова: «Алыптар тағдыры: күнделік дәптерден» (Алматы,1995 -130 б.) естеліктер жинағында  Біләл Сүлеевтің  татардың «Шура»  журналында татар ұлтшылдарына қарсы жазылған «Наушируан әфенді мақаласы жайлы»  деген ғылыми мақаласы 1916 жылғы 3-санында басылған»  дегенді кездестіруге болады.  Музей көрермендері болса альбомға ұқсас үлкен, қалың болып келген, көне қоңыр түсті мұқабадағы журналдарды  ескі кітаптарға ұқсатып тамашалайтын.  Ілияс қырғыздар тарихына байланысты  деректерін теріп оқып,  жинақтап жүрген  «Шура» журналының  материалдары   күні бүгінге дейін қазақ тіліне  аударылмай келеді, аудармашылары мен  зерттеушілерін күтуде.   Бір шолып шыққан тіл мамандары  араб қарпымен жазылғанын және  де  шағатай, парсы тілдерінде көне сөздердің жиі кездесетіндігін алға қойып   аударманың қиынға соғатындығын айтуда.

Өмірінің соңғы күндеріне дейін кітап оқуды, ауыз әдебиетінің үлгілерін  жинауды сүйікті ісіне  айналдырған Ілияс  өлең жырға  құмарлығы Абайдың тұңғыш кітабынан  және Б.Сыртановтың  әлемдік деңгейдегі зор кітапханасынан басталғанын өмірбаяндарында әңгімелейді. Ілияс өзі айтқандай, кеш болса да өмір-өлеңге көзін ашқан Абай шығармаларынан бастап, сол кезеңдерде өздерімен бірге  қудалана бастаған алаш азаматтарының және  замандастарының  маңдай алды шығармаларын   кітапханасында жинақтаған. Ілияс кітапханасының жеке мөрі болған, оны Талдықорғандағы ақын музейінде сақталып отырған «Абай» (г.Алашь,редакция журнала) журналынан көруге болады. Журналды оқу барысында  қызыл және  көк қарындашпен қойып отырған белгілері де осында. Қазақ тарихына және әдебиетіне  байланысты ескіліктің  дара кітаптарын  талмай іздеп оқығанын,  шығармаларында  қолдану әдістерін музейінде сақталып отырған  «Көбік шашқан» қолжазбасының шығармашылық лабораториясы тереңінен ашып береді.  Қолжазба  дәптерлеріне  ұнаған дүниелерді жазып  алып, оларды түптетіп, көзінің қарашығындай сақтау арқылы  қазақ қолжазба кітабының  дәстүрін жалғастырушылардың бірегейі   Ілияс болды.

 «...Жанына жаққан нәрсенің бәрін жазып алудан жалықпайтын, Алматыға келгесін үлкен том етіп, түптетіп те алды, біздерге оқуға беретін, кітап тапшы кезде көп нәрсені содан оқып беретін» деп жерлес інісі  Ғ.Орманов есіне түсірген, 1923 жылмен мерзімделген 34 дәптер әдебиет құрағын осы тізімдемеде  кездестіреміз.  Бір немесе  он емес, отыз төрт дәптерлерге қаншама асыл дүниелерді  жазып алды десеңізші, ақын мұрасын зерттеушілерге тұнып тұрған әдебиет маржандары емес-пе!  Ілияс  руханиятымен бірге  бостандыққа аман шыққан, кеңестік  қоғамдық-саяси ортаны селт еткізген Ж.Аймауытовтың «Ақбілек» қолжазбасы, оның аудармасындағы Пушкиннің «Тас мейманы», Ш.Құдайбердиевтің еркін аудармасындағы Физулидің «Ләйлі-Мәжнүн» дастаны,  Ә.Бөкейханұлы-Қыр баласы аударған Л.Толстойдың «Хаджимурат» шығармасы, М.Жұмабаевтың «Тарту» оқулық кітабы, А.Байтұрсыновтың  балаларға арнаған «Әдебиет танытқышы», Ғ.Қарашев құрастырған (Ғабдулла Мүштах бүркеншік аты)  «Қазақ ақындарының басты жырлары»- (Шайыр) жинағы, «Сүйімбике», «Түрік-татар  тарамы», «Борис Годуновтың» аудармасы және тізімдемеде көрсетілген басқа да басылымдар бүгінде  қазақ әдебиетінің алтын қорында десек қателеспеген болармыз.  Қазақстан Жазушылар Одағының төрағасы қызметіндегі азамат-ақынның халық жауларының, алашордалықтардың шығармаларын зерделеумен бірге сақтап келгені бірінші кезекте  өмірдегі ұстанымынан, шығармашылық мұратынан сыр береді емес-пе.  

Тізімдемеде замандастарынан Б.Майлиннің, С.Сейфуллиннің, С.Мұқановтың, Ә.Тәжібаевтың, С.Шәріповтің, С.Дөнентаевтың, Ғ.Мүсіреповтің  және  басқаларының айтулы    шығармалары көрсетілген. Әсіресе, Б.Майлиннің шығармалары басым болып келген.  Тағдыр тәлкегімен бір күнде қаза  болған екі достың арасындағы әдемі қалжыңдары, жазған  хаттары,  бір-біріне   деген шығармашылық қамқорлығы,  баспадан шыққан кітаптарын бір-біріне сыйлап тұру дәстүрі  талай ұрпаққа шынайы достықтың үлгісі болары хақ.

Мерзімді әдеби-тарихи журналдардан: «Шураны»  (1908—1918ж.ж.), «Қызыл Қазақстанды», 1922, «Жас қайратты»,1924,«Таңды» ,1925, «Жаңа мектепті»,  1927—1928ж.ж., «Әдебиет және сын мәселелерін»,   1929; 1932 және  1935 жылдардағы «Әдебиет майданын»,1935 жылғы «Қазақстанды»  кездестіреміз.

1928  жылдан бастап шыққан «Жаңа әдебиет» журналының   алғашқы  №1- 2 тарихи нөмірлері(1932 жылдан «Әдебиет майданы»),1931 жылғы №1 нөмірі, «Қазақстанның» 1935 жылғы №1 және №2 нөмірлері жеке  көрсетілген.

«Жаңа әдебиет» журналына байланысты ақынның  1931 жылғы 1                  санында шыққан  «Мен қалай жаздым» деген мақаласы, музейінің экспозициясында орналасқан 1929 жылғы 11,12 сандарындағы   «Күй поэмасы, 1932 жылғы 1 санындағы   «Қуат» поэмасы  бірінші кезекте аталады. 1935 жылғы «Әдебиет майданынан» үзеңгілес жан досы Бейімбеттің «Жалбыр» атты музыкалық пьесасын оқып танысқанын, пікір бөліскенін және сақтап қойғанын жоққа  шығаруға болмайды.  «Тілші» газетінің 1925 жылғы 3 ақпандағы санында баспадан шыққан кітаптар туралы       даярлаған  «Қазақша жаңа кітаптар»  хабарынан   жас  қаламгер   жаңа бір қырынан танылады.  «Жаңа мектеп» журналының 1927—1928 ж.ж. топтамасынан -1927 жылғы бірінші нөмірінде жарық көрген С.Сейфуллиннің «Көкшетау» поэмасын, тұңғыш қазақ библиографы М.Дулатовтың  «Қазақ тілінде басылған кітаптардың көрсеткішінің(бірінші бөлімі 1926  жылы жарық көрген)  араб қарпымен  жарық көрген екінші бөлімін ерекше атауға болады. Көрсеткішке қазан төңкерісінен кейін  1926  жылдың бірінші қаңтарына дейін шыққан кітаптар енген. Бұл көрсеткіштің  жалғыз Ілияс емес,бар әдеби қауымға бағыт-бағдар болғанын жоққа шығаруға болмайды.

Ақынның жеке шығармалары түгелдей дерлік осы тізімдемеде хатталған:  «Беташар»-2,1927; «Балаларға тарту»,1927; «Малта»,1929; «Колхоз тойы»,4-1934; «Толық жинақ»-2,1933; «Дала»-2,1932 және   1936;  «Киров»,1936; «Степь»-2, 1934; «Жаңқа»,  1929; «Шәркей»,1937; «В пути»,1936; «Ақырзаман»,1934;  «Мектеп»,1934;  «Толық жинақ», 2-ші том,1933;  «Күй»,1935; «Жолдастар»,1935; «Сүйімбай»,1935; «Степь»,1933; «Мәйек»,1931; «Жол аузында»,1935; «Жаңа туған»-2,1934; «Жаңа жыр»                                                                1937 (1930) өлеңдер жинағы; «Кеңес»,1935; «Құқ»,1935; «Соқа»-2,1923; «Полное собрание сочинений»,1933; «Өлеңдерінің жинағы»,1933-2; «Толық жинағы»,1933; «Жол аузында»,1933; «Жолдастар»,1934 және 1935; І.Жансүгіров және  Ғ.Мүсірепов        1933 жылы мектептің 6-оқу жылы үшін бірлесіп жазған «Көркем әдебиет жинағы»;   Ілияс алғысөзін жазған Абайдың толық жинағы,1933, С.Шәріповтің            «Рузи Иран» шығармасы(1935), Георгий Николаевич Тверитин тұңғыш көркем тілмен аударған «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жыры  және т.б. Сонымен бірге Қазақстан Жазушылар Одағының және Халық ағарту комиссариатының ұйымдастыруымен алаш азаматтары мен үш арыстың ескіліктен жинап, баспаға даярлаған  асыл  қазынаның барлығын  дерлік осы тізімдемеден табамыз.

Ақынның іс қағазымен танысуға рұқсат алған  музей қызметкерлері 1937 және 1942 жылдары  Мемлекеттік  қауіпсіздік комитетінің барлығы -171 кітабын, 54 қолжазба дәптерін, оның ішінде 1923 жылмен мерзімделген «Әдебиет құрағы» тақырыбында №1-34 –ке дейін    нөмірлі дәптерлерін, №35-36-37 блокноттарын, №38-39-40  қолжазба дәптерін, №41-1916 жылдың материалдарын, №42 дәптерін, №43 – қолжазбасын, №44 -  аудармаларын, 10 папка еңбектерін, оның ішінде: №45 папка — №2 әндер туралы,  №46 папка — №3 туралы, №47 папка — №4 туралы, №48  папка -  №5 туралы,  №49 папка      -            №6 туралы, №50 папка -№7 пьесалары, №51- «Ақбілек» қолжазбасы, №52- 3 дәптер қолжазбалары, №53 -1 папканы тәркілегенін анықтады.

Сонымен жүйелі түрде жан-жақтан жиналған тарихи мәліметтерді қорытындылағанда  ақын архивының   үш  бөліктен құралатындығы  анықталды.

Ақын мұрағатының бірінші бөлігін   1937 жылғы 11 тамызда ақынмен бірге тұтқындалған құжаттар мен еңбектері құрайды. Олар:   №1572517 партбилеті, КазЦИК  мүшесінің значогі- 2, №51 куәлік,«Қазақстанға 15жыл»  значогі, «Қазақстанға 15 жыл»  значогінің № 97, 67 куәліктері,  №055403 Кәсіподақ билеті,  Әр түрлі құжаттар – 40, 36 конверт, адрестерімен,15 қолжазба дәптері,  4 папкада еңбектері, 35 парақтан тұратын хаттар, «Қазақстанға 15 жыл» альбомы, Совет Одағы Жазушылар  делегатының  албомы, Есениннің 4 томдығы,  Әр  автордың  4 (төрт) кітабы, Алфавит  тәртібімен  жазылған адрестер. Және жұбайы Фатима  Габитова Болатты босанып, перзентханада жатқанда пәтерлерінен далаға лақтырып тасталған, парақтары шашылып қалған «Көбік шашқан»,  «Құрманғазы»,  «Мақпал»  поэмалары. 

 

Екінші бөлігі — Ілиясты тұтқындаған түні жайлаудан келген заттармен жабылып, тінтуден аман қалған террасадағы үлкен сары шкафта сақталған   архив.   Бұл  архивты Ф.Габитова дереу түн ішінде шиеттей балаларымен  бірге  жүк машинасымен Қапалға аттандырады. Балаларының жанында   қиын-қыстау жылдары  бар ауыртпалықты отбасымен бірге көтерген  Хуппижамал Жылқыбаева — Хуппи әнилері болды.

Ішкі істер органында қызмет істеп жүрген  жанашыр туысы  ешкімге тіс жармай,  асқан  құпиялықпен қараңғы сарайында  сақтап  келген  осы  мұрағаттың  тағдырын    28  жылдан кейін барып,  ақын ақталғаннан кейін, оның 70 жылдық тойы қарсаңында  Ф.Габитова тиісті адамдарға, ел азаматтарына баяндап береді.  Бұл  жайтты     Ф.Габитова туыстарына да  1965 жылы 8 наурызда жазған хатында  айтқан:  Менің ғазиз туғандарым! Өзімнің саулығым биыл нашар емес, балалар баршасы сау. 25 мамырда Ілиястың  жетпіс жылдығын тойлағалы жатырмыз.  Ел жайлауға алып баратын көрінеді.  Үлкен той Ақсуда болмақ.  Мен бұл тойға Османды арнап шақырып отырмын. Осы күннен әзірленіп, демалсын. Ақсу ауданы қатты дайындалып жатыр.  Мамырдың 15-нен бастап   бие байламақ.  Мұндағы тиісті адамдарға – Ілиястың қолжазбаларын сақтап қалушы және соғыс жылдарында семьясына жәрдем беруші Осман Жылқыбаев деп те айтып қойдым... Ф.Габитова «Өртеңде өнген гүл» , «Атамұра» баспасы,1998 ж.169 б.

 1949 жылы Ф.Габитова данышпан М.Әуезовтың көмегімен екінші қуғындалудан балаларымен  аман-есен Меркеден Алматыға қайтып оралады.  Қапалда  жатқан ақын архивын  тездетіп өз қолына алдыртып,  барлық мұрағатын жинақтап, қалпына келтіруге ерен еңбек жасайды. 1937—1942 жылдары руханият тәркілеуін бастан өткерген және ақын мұрағатының ұлттық мағынасын,  қадыр-қасиетін  барынша тереңінен  түсінген  ақылды жан 60-жылдары  ҚРОММ-да  І.Жансүгіровтің  жеке қорын ашады.  Бүгінде осы мұрағатта  сары шкафта сақталған   архив негіз болған   Ф.Габитованың және  қызы Үміт Ілиясқызының жеке қорлары жұмыс істейді.

 Үшінші бөлігін —  1937 жылғы тәркілеуден  шатырдың астындағы сандықта аман қалған кітаптары мен  қолжазбалары құрайды. Бұл туралы Болат Ілиясұлы: ...Мать рассказывала, что целый сундук  книг отца хранились на чердаке (во время ремонта ). Его не тронули... 

Бірақ ол  да  1942 жылы хатталып кете барады. Осы мақалаға арқау болып отырған мұрағат тізімдемесі осы үшінші бөлікке жатады. Анасы қайтыс болғаннан кейін  ата-анасының аман қалған барлық  мұрағатын    Ильфа Ілиясқызы қолында ұстайды. Қазақстан Орталық мұрағатынан Ф.Габитованың   жеке  қорын ашады, естеліктерін баспадан шығаруға басшылық жасайды, әкесінің музейлеріне жеке заттары мен қолжазбаларын,  кітаптарын сыйға тапсырады.

 

Осылай жыр жүйрігі  Ілиястың ақ сандықта сақталып қалған асыл қазынасының сан қилы тағдырынан қолжазбалардың  ешқашан өртенбейтіндігіне куә  болдық.